De strijd tegen witwassen is pas net begonnen


De ophef over de ING-schikking kan niemand zijn ontgaan. De politiek en de maatschappij zijn geschokt. De media draait overuren en kopt de een na de andere spannende headline. Witwas-schandalen hebben iets spannends. ING staat nu even alleen in de schijnwerpers, maar dat zou wel eens snel kunnen veranderen.

De Europese Commissie heeft op 12 september een nieuw strijdplan gepresenteerd. Nationale toezichthouders krijgen een veeg uit de pan dat de al strenge antiwitwas-regels niet doeltreffend zijn gehandhaafd en dat (mede daardoor) niet alleen de integriteit en de reputatie van de Europese financiële sector in gevaar wordt gebracht, maar dat dit ook implicaties kan hebben voor de financiële stabiliteit van specifieke banken. 

Het plan van Jean-Claude Juncker zou het in een superhelden serie op Netflix geweldig doen. Juncker gehuld in rode cape garandeert bescherming tegen financiële misdrijven met aan zijn zijde een gespierde probleemoplosser. Dat is EBA, de grote broer aller Europese toezichthouders. EBA, krijgt meer super-powers om korte metten te maken met de nationale toezichthouders die onvoldoende hard optreden tegen witwassers in eigen land en om die witwassers en daarbij behulpzame partijen snoeihard aan te pakken.

Het klinkt prachtig. Maar wie is hier de held en wie zijn de bad-guys? De bad-guys zijn in witwas zaken toch echt de boeven die voorheen hun sportassen briefgeld in de wasmachines stopten van banken die geen vragen stelden en die dat nu digitaal doen. Banken spelen zeker een rol in de keten en andere financiële ondernemingen ook, maar kunnen toch niet zomaar allemaal in de hoek van de bad-guys worden gestopt.

De politiek doet dat nu maar al te graag en het lijkt er zelfs op dat de toezichthouders nu ook een tikje krijgen. Is dit nu een geruststelling voor de maatschappij en is het gevaar voor een instabiele financiële sector afgewend door de plannen van Juncker? Of is het spierballen werk, actie – reactie. Dat loopt ook niet altijd goed af voor een superheld.

Ondanks dat de nieuwe maatregelen vast iets zullen bijdragen aan de strijd tegen witwassen heeft het ook iets pretentieus doordat het onvermijdelijk nog meer werk zal opleveren voor financiële instellingen en toezichthouders. Meer werk zal niet per definitie ieder lek dichten. De vierde anti witwas richtlijn is 'pas' sinds 2017 van kracht en via de Wet ter voorkoming van witwassen en het financieren van terrorisme (Wwft)  in Nederland op 25 juli 2018 in werking getreden. De vijfde anti witwas richtlijn is sinds 9 juli 2018 van kracht, nog niet eens geïmplementeerd en daar moet alweer aan worden getornd naar aanleiding van meerdere Europese witwas schandalen. Dat betekent ongetwijfeld weer meer wijzigingen en aanpassingen die moeten worden doorgevoerd in de systemen die financiële instellingen hanteren om toch echt wel welwillend witwassen te signaleren en te voorkomen.

Het is maar de vraag of nog meer regeldruk het gewenste vertrouwen gaat geven. Toezichthouders en de politiek kunnen wel bijdragen door de dialoog te blijven zoeken in aanvulling op de recent in werking getreden regelgeving en samen met de poortwachters te bekijken hoe die rol praktisch goed kan worden vervuld.  Superhelden die samenwerken, dat geeft vertrouwen.

De AFM heeft hier een goede poging toe gedaan door in juli een leidraad te publiceren naar aanleiding van de nieuwe regelgeving met praktische guidance over de vastlegging van risicoanalyses, de inrichting van compliance- en audit functies en het uitvoeren van cliënt onderzoeken.  Zo bevat de leidraad ook sector specifieke richtsnoeren voor het tegengaan van bijvoorbeeld witwas risico's  in het fondsensegment aan de hand van voorbeelden.

De AFM waarschuwt fondsen vooral voor hun mogelijke rol in de versluieringsfase van het witwassen door investeerders die de herkomst van gelden willen verdoezelen. Extra alertheid is geboden in gevallen waarin deelnemingsrechten op non-face-to-face basis worden aangeboden, toegang tot en overdracht van deze rechten relatief snel kan plaatsvinden en fondsen waarin slechts een handvol high net worth investeerders via persoonlijke investeringsvehikels participeren.

Nieuwe regels betekenen niet alleen actie voor marktpartijen, maar ook actie door toezichthouders. Die zullen scherper toezien en meer compliance uitvragen doen op basis van de recent geïmplementeerde regelgeving. Door de actualiteit en de sneer van Commissie Juncker zullen toezichthouders alleen maar actiever worden en daarmee is niet gezegd dat er vredige dialogen zullen plaatsvinden.

Be prepared.

Suzanne Kröner-Rosmalen is advocaat financieel toezicht in de Financial Markets Group van Stibbe.